رفق و مدارا در سيره نبوي

مدارا؛ يعني تحمل دشمنان و همزيستي با کساني که دشمني خود را پنهان مي کنند.(1)
از آنرو که پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ رحمت براي بشريت بود،(2)هرگز با کسي عناد و دشمني نداشت و هر چه مي توانست براي هدايت مردم با آنان مدارا مي کرد.
1. مدارا با مردم در ديدگاه نبوي
آن حضرت در کلامي مدارا با مردم را چنين توصيف فرمود: «مداراة الناس نصف الايمان و الرفق بهم نصف العيش...».(3) مدارا با مردم نصف ايمان و رفاقت با آنان نصف حيات است، درکلام ديگر فرمود: «... سر آمد عقل پس از ايمان به خداوند مدارا با مردم است».(4) در سخن ديگر مدارا را چنين مي ستايند: «... عاقل ترين مردم کسي است که با مردم مداراترين باشد...».(5)
2. مدارا با دشمنان خداوند
مدارا با دشمنان خدا نيز در سيره نبوي ديده مي شود، آن حضرت در آغاز دعوت با آنان مداراي بسيار کرد و در مقابل آزار و شکنجه آنان با آنان مدارا کرد وهرگز عصباني نشد و در راه هدايت آنان صبر خود را از دست نداد، آن حضرت هرگز براي مشرکين و قومش نفرين نکرد بلکه براي هدايت آنان دعا مي فرمود! امام صادق ـ عليه السلام ـ در اين باره فرمود: به راستي مدارا با دشمنان خداوند بهترين صدقه مرد به خود و برادرانش مي باشد رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در منزلش بود که عبدالله بن ابي سلول از او اجازه خواست او از دشمنان پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بود آن حضرت اجازه داد او آمد نشست و براي او گشاده رويي کرد، امام صادق ـ عليه السلام ـ با استناد به سيره نبوي در مدارا با دشمنان، اين عمل را بهترين عمل مي شمارد(6)
3. مدارا با کساني که با حضرت جنگيدند
ابوسفيان سال ها مشرکان مکه را در جنگ و نابودي پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ رهبري مي کرد و تا مي توانست براي نابودي اسلام با مسلمانان مقابله کرد و از دشمني هيچ کاستي نداشت؛ از مکه تا مدينه نيز بارها اين شهر را به خاطر حضور پيامبر و اصحاب مورد هجوم قرار داد، و در برخي از جنگ ها عزيزترين نزديکان حضرت را به شهادت رساند (مانند حمزه عموي پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ که محبوب ترين عموي رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بود با اين همه رسول خدا در فتح مکه، نه تنها به ابوسفيان و خانواده اش امان داد، بلکه کساني را که به خانه او پناه برده و جمع شدند آنان را نيز پناه داد و آنان را پس از اسارت آزاد کرد،(7) اين برخورد بارزترين نمونه از مداراي پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ با دشمنان خود بود، تا جائي حضرت با آنان مدارا کرد که از غنايم به آن سهم بيشتري داد «مولفه قلوبهم» در تاريخ مشهور است.
4. مدارا با زنان
در سيره پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و خاندانش اين نوع مدارا نيز به وضوح ديده مي شود که مي تواند براي ديگران الگو و سرمشق باشد؛ آن حضرت از زنان خود بر اساس نص آيات قرآن، آزار و اذيت فراوان ديد،(8) مي توانست آنان را طلاق داده و جايگزين کند و بهترين زنان را در اختيار داشته باشد. اما به حدي داراي سعه صدر و صبر پيشگي بود که آنان را تحمل کرد. عايشه و حفصه از جمله اين زنان بودند که پيامبر آنان را تحمل و با آنان مدارا نمود.(9)
نتيجه مدارا در سيره نبوي در بالاترين حد آن ديده مي شود، به نحوي که سيره آن حضرت مورد استناد ائمه پس از رسول خداست، امام علي ـ عليه السلام ـ و فرزندانش با تأسي بر سيره رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ با دشمنان خود نيز مدارا کرده اند.

پی نوشت ها:
1. محمد بن يعقوب، کليني، کافي، تهران، دارالکتب الاسلاميه، 1365ش، ج2، ص116، خداوند به موسي وحي کرد اي موسي مدارا کن با دشمن خود و دشمن من و اين سر من هست که بايد آن را حفظ کني.
2. انبياء / 107.
3. کافي، همان، ج2، ص117.
4. شيخ صدوق، الفقيه، ج4، ص384.
5. همان، ج4، ص394.
6. نوري، مستدرک، آل البيت، 1417ق، ج9، ص36.
7. شيخ طوسي، التهذيب، تهران، دارالکتب اسلاميه، 1365ش، ج6، ص114 و ج6، ص136؛ راوندي، القصص الانبياء، مشهد، بنياد پژوهش هاي آستان قدس، 1409ق، ص348؛ طبري، تاريخ، بيروت دارالتراث، 1387ش، ج3، ص54 ـ 55.
8. تحريم / 3.
9. تحريم / 5.

مرکز مطالعات و پاسخ گويي به شبهات